Firma

Umowa o dzieło w statystykach – dlaczego liczby spadają i co to oznacza?

Liczba umów o dzieło zgłaszanych do ZUS spada. W 2024 r. do rejestru trafiło blisko 1,4 mln umów, o 235,1 tys. mniej niż rok wcześniej. Spadek był wyraźniejszy niż w poprzednich latach, a dane za pierwsze półrocze 2025 r. pokazują, że trend się utrzymał. Statystyka nie wyjaśnia jednak, dlaczego tak się dzieje, ani nie dowodzi, że dokładnie o tyle samo zmniejszyła się liczba faktycznie wykonanych dzieł.

Jak zmieniała się liczba umów o dzieło?

ZUS analizuje zgłoszenia umów o dzieło na formularzach RUD od 2021 r. W pierwszym roku do rejestru trafiło około 1,72 mln umów. W 2022 r. było ich ponad 1,7 mln, czyli o 15,8 tys. mniej. Rok później zgłoszono około 1,6 mln umów — spadek względem 2022 r. wyniósł 81,7 tys.

Największa zmiana w tym szeregu danych nastąpiła w 2024 r. Liczba zgłoszonych umów zmniejszyła się wówczas o 235,1 tys. w porównaniu z 2023 r. Jednocześnie do ZUS wpłynęło 1,1 mln formularzy RUD, o 97,6 tys. mniej niż rok wcześniej. Spadała więc zarówno liczba wykazanych umów, jak i liczba zgłoszeń.

Nowsze dane obejmują część kolejnego roku, dlatego wymagają porównania z takim samym okresem. W pierwszym półroczu 2025 r. zgłoszono ponad 620 tys. umów o dzieło — o 10,08% mniej niż w pierwszym półroczu 2024 r. W zestawieniu z pierwszym półroczem 2023 r. spadek wyniósł 26,71%. Nie należy porównywać wyniku za sześć miesięcy z liczbą umów zgłoszonych w całym roku.

Formularz RUD, umowa i wykonawca to trzy różne miary

Aby właściwie odczytać statystyki, trzeba rozróżnić liczbę formularzy, umów i osób. Formularz RUD jest zgłoszeniem przekazywanym do ZUS; nie odpowiada automatycznie jednej umowie. W 2022 r. złożono 1,17 mln formularzy, które dotyczyły ponad 1,7 mln umów. Gdyby patrzeć wyłącznie na liczbę zgłoszeń, obraz skali zjawiska byłby więc niepełny.

Liczba umów nie jest też liczbą wykonawców. Jedna osoba może realizować więcej niż jedno dzieło, a zmiana liczby kontraktów nie musi oznaczać takiej samej zmiany liczby osób, które je wykonują. Pokazują to dane z 2023 r.: mimo spadku liczby zgłoszonych umów ZUS odnotował wzrost liczby zgłaszających podmiotów oraz osób wykonujących umowy o dzieło w porównaniu z 2022 r.

W 2024 r. zmniejszyła się nie tylko liczba umów, lecz także liczba formularzy. Wskazuje to na szerszą zmianę w zgłoszeniach niż sam spadek liczby umów przypadających na formularz. Nadal nie pozwala jednak ustalić, ilu wykonawców pracowało na podstawie umowy o dzieło ani czy zmieniła się łączna wartość ich wynagrodzeń.

Dlaczego liczby spadają?

Dane ZUS opisują skalę spadku w rejestrze, ale same nie wskazują jego przyczyny. Możliwe wyjaśnienia dotyczą zarówno liczby zlecanych dzieł, jak i sposobu organizowania współpracy. Bez dodatkowych informacji nie da się stwierdzić, jaki udział w zmianie ma każde z nich.

Jedną z możliwości jest to, że zamawiający zawierają mniej umów o dzieło. Mogłoby się tak zdarzyć, gdyby ograniczali liczbę odrębnych projektów lub rzadziej zamawiali rezultaty nadające się do rozliczenia w tej formie. Same statystyki RUD nie pokazują jednak liczby zleceń, których w ogóle nie podjęto.

Inna możliwość to wybór odmiennej podstawy współpracy. Umowa o dzieło dotyczy osiągnięcia określonego rezultatu, podczas gdy inne formy mogą służyć rozliczaniu bieżących czynności lub dłuższej współpracy. Jeżeli sposób wykonywania pracy się zmienia, może zmienić się także rodzaj zawieranej umowy. Spadek liczby dzieł w rejestrze nie mówi jednak, ile zadań przeniesiono do innych form ani czy taka zmiana w ogóle nastąpiła na istotną skalę.

Znaczenie może mieć również liczba odrębnych umów zawieranych w ramach współpracy z jednym wykonawcą. Gdyby podobny zakres prac rozliczano inną liczbą kontraktów, zmieniłaby się statystyka umów, choć niekoniecznie w tej samej proporcji zmieniłaby się liczba wykonawców czy wykonanych rezultatów. To także możliwe wyjaśnienie, a nie przyczyna potwierdzona przez podane dane.

Co spadek oznacza dla oceny rynku pracy?

Najpewniejszy wniosek jest węższy niż stwierdzenie, że „umowy o dzieło znikają”. Do ZUS trafia mniej zgłoszeń dotyczących takich umów, a w 2024 r. tempo spadku liczby wykazanych kontraktów wzrosło. Dane za pierwsze półrocze 2025 r. potwierdzają spadek względem analogicznego okresu poprzedniego roku. To ważny sygnał dotyczący zgłaszanych umów o dzieło, nie pełny opis całego rynku pracy.

Rejestr nie odpowiada samodzielnie na pytanie, czy osobom wykonującym dzieła trudniej znaleźć zlecenia. Nie pokazuje też, czy przeciętna umowa obejmuje mniejszy lub większy zakres pracy ani jak zmieniają się wynagrodzenia. Sama liczba kontraktów nie wystarcza do oceny ich wartości ekonomicznej. Podobnie spadek zgłoszeń nie oznacza automatycznie, że o tę samą liczbę zmniejszyło się zatrudnienie: umowa nie jest tożsama z osobą, a umowa o dzieło nie jest umową o pracę.

Warto pamiętać, że seria danych zaczyna się w 2021 r. Pozwala porównywać zgłoszenia z kolejnych lat, lecz nie daje na tej podstawie odpowiedzi, jak obecny poziom wypada na tle wcześniejszych okresów, zanim funkcjonował ten rejestr. W latach 2021–2023 zgłoszono łącznie nieco ponad 5 mln umów, ale ta suma nie oznacza 5 mln różnych wykonawców.

Jak czytać kolejne statystyki ZUS?

Przy ocenie doniesień o umowach o dzieło pomocne są trzy pytania:

  • Co policzono? Formularze RUD, wykazane na nich umowy czy osoby wykonujące dzieła to odrębne wielkości.
  • Jakie okresy porównano? Wynik za półrocze należy zestawiać z analogicznym półroczem, a wynik roczny — z całym poprzednim rokiem.
  • Co wynika z danych, a co jest interpretacją? Spadek zgłoszonych umów jest faktem odnotowanym w rejestrze; jego przyczyny wymagają dodatkowych danych.

Dobrym przykładem ostrożnej interpretacji jest 2023 r. Formularzy RUD było wtedy więcej niż w 2022 r., umów mniej, a liczba zgłaszających podmiotów i wykonawców wzrosła. Jeden nagłówek o „spadku umów” nie oddaje wszystkich tych zmian. Z kolei dane za 2024 r. pokazują spadek zarówno liczby formularzy, jak i umów. Dlatego przy kolejnych publikacjach ZUS warto sprawdzać każdą miarę osobno, zanim wyciągnie się wniosek o sytuacji wykonawców lub przyczynach zmiany.

Przeczytaj również:

Rekomendowane artykuły